و ذلّت . ما يتضرّعون يعنى ما كانوا يتضرَّعون . أبلس : نوميد و متحير شد . تفسير : وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِم مِن ضُرٍّ لَّلَجُّوا فِى طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ يعنى : و اگر بر آنها ترحم كنيم و آنچه را كه بر آنهاست از ضرر و سختى بر طرف سازيم حتماً در طغيان خود لجاجت ورزيده ، در حيرت و سرگردانى خواهند ماند . يعنى در كفر به آيات كتاب و عداوت با پيامبر اسلام و توطئه عليه اسلام و مسلمين استمرار خواهند داشت . وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ يعنى : و حقيقت اين است كه ما مشركان مكه را گرفتار عذاب كرديم ( مراد قحطى شديدى است كه به نفرين پيامبر اسلام « اللّهمّ اجعلها عليهم كسنى يوسف » بر آنها وارد شد به گونه‌اى كه كُرك آلوده به خون را به طمع خونش مىخوردند و طاغىترين آنها نزد پيامبر آمده ، درخواست احسان مىكرد ) . پس در برابر پروردگارشان خضوع نكردند و هيچ‌گاه در مقابل او به زارى در نيامدند . حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَاباً ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ يعنى : اى پيامبر ، اين طغيان و عناد آنها ادامه خواهد داشت تا آن گاه كه درى را كه طليعهء عذاب سخت باشد به روى آنها بگشاييم ، يعنى آنها را در جنگ بدر به عذاب شكست مفتضحانه و كشته شدن و اسارت سران و غارت اموال گرفتار سازيم و يا آنها را بميرانيم و به دوزخ برزخ وارد كنيم ، كه به ناگاه در آن‌جا متحير و از همه چيز نوميد خواهند بود . وَهُوَ الَّذِى أَنشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةً قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ « 78 » وَهُوَ الَّذِى ذَرَأَكُمْ فِى الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ « 79 » وَهُوَ الَّذِى يُحيْى وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ « 80 »